Zombies

Robots hebben geen bewustzijn. Mensen wel. Voor mensen is er iets dat hen tot ‘ik’ maakt. Mensen hebben een zelf. Dat raadplegen ze bij moeilijke keuzes. Dat beschrijven ze, als je hen vraagt hoe ze zich voelen. Bewustzijn is op de eerste plaats gevoel. En dat gevoel zet aan tot handelen. Als je weet wat bewustzijn is, weet je ook of je het hebt. Maar is het mogelijk om bewustzijn te simuleren? En is er een manier om gesimuleerd bewustzijn te onderscheiden van ‘echt’ bewustzijn? Zouden er in de toekomst robots met echt bewustzijn mogelijk zijn? Andere vraag: is het mogelijk om een nep-bewustzijn te maken? Iets dat zich gedraagt als een echt bewustzijn, maar die dat alleen maar aan de buitenkant toont? Iets dat geen gevoelens kent, maar die wel kan naspelen? Zoiets wordt in de literatuur een ‘zombie’ genoemd.

Om een zombie van een echt bewustzijn te onderscheiden, moet de wetenschap weten wat een echt bewustzijn inhoudt. Maar een “echt bewustzijn” is niet toegankelijk voor de wetenschap. De wetenschap kan het niet van buitenaf bestuderen, aangezien de enige die er toegang toe heeft, degene is wiens bewustzijn het is. En die kan er niet uit stappen. Zou het dan mogelijk zijn om van buitenaf te beoordelen wat het verschil is tussen een zombie-bewustzijn en een echt bewustzijn? 

Alan Turing heeft ooit de naar hem genoemde test gesuggereerd. Hij stelde voor om mensen te plaatsen tegenover twee terminals. Een daarvan is buiten beeld verbonden met een mens en een met een computer. Als je door via die terminals te converseren met de achterliggende persoonlijkheid niet kunt vaststellen welke van die terminals is verbonden met de mens en welke met de computer, zou je moeten erkennen dat de computer net zo intelligent is als een mens. Maar intelligentie is nog geen bewustzijn. 

Een andere test probeerde vast te stellen in hoeverre dieren zichzelf kunnen herkennen in het beeld van een spiegel. Misschien is zelfherkenning swel een criterium voor bewustzijn, maar die test zegt niets over de aard van dat bewustzijn. Denkt een dolfijn die zichzelf in een spiegel herkent het zelfde als een mens? Kent die dezelfde gevoelens? Ziet de wereld er voor hem er het zelfde uit als voor ons? Fysiek leeft hij in een andere wereld. Hij verplaatst zich niet over een oppervlakte maar kan ook de diepte ingaan. Daar staat tegenover dat wij met onze handen nieuwe werelden kunnen scheppen, iets waarvoor de vinnen van zo’n dolfijn ten enenmale ongeschikt zijn. Leeft die dan wel in de zelfde werkelijkheid als wij? We kunnen dat niet vaststellen.

Moeten we dan maar vaststellen dat zombies niet bestaan, maar dat er gewoon verschillende werkelijkheden zijn voor verschillende soorten wezens, dieren zoals wij, of robots?

Anders